नेपालको ३० वर्षे निरंकुश पञ्चायतकालमा मुख्यरुपमा तीन पात्रको चर्चा हुन्छ—राजा महेन्द्र, तुलसी गिरी र विश्वबन्धु थापा।
राजा महेन्द्र निरंकुश व्यवस्थाका नेतृत्वकर्ता थिए भने तुलसी गिरीलाई व्यवस्थाका डिजाइनर मानिन्छ र उनी राजनीतिक वृत्तमा ‘पञ्चायतकी आमा’ भनेर चिनिन्छिन्। अर्का पात्र विश्वबन्धु थापालाई पञ्चायतको नामकरण गर्नेलाई ‘पञ्चायत’ भनेर सम्झिन्छन्। पञ्चायती व्यवस्थाका यी तीन हस्तीमध्येका विश्वबन्धु शनिबार ९८ वर्षको उमेरमा निधन भएका छन्।
विश्वबन्धु थापाले राणा शासन, पञ्चायत, संसदीय प्रजातन्त्र र गणतन्त्र गरी चार शासन व्यवस्था देखेका थिए। उनको जीवन कथा प्रजातन्त्र र पञ्चायत, दरबार र दल, क्रान्ति र ‘कू’सँग जोडिएको छ। बीपी कोइरालाको छत्रछायामा हुर्किएका थापा राजनीतिक रुपमा दिक्षित भए र पछि राजा महेन्द्रका सहयोगी भएर पञ्चायत व्यवस्थामा समेत सक्रिय भए।
थापालाई चिन्नेहरूले भन्छन्, ‘उहाँ पञ्चायत व्यवस्थामा भएपनि प्रजातान्त्रिक विचारधारा राख्नुहुन्थ्यो। राजाको नेतृत्व आवश्यक भए पनि जनतालाई समेटेर जानु आवश्यक छ भन्ने धारणा उहाँको थियो,’ राप्रपाका वरिष्ठ नेता डा. प्रकाशचन्द्र लोहनी भन्छन्।
उनको प्रारम्भिक राजनीतिक जीवन कांग्रेस र बीपीको सानिध्यसँग जोडिएको थियो। २००७ सालको राणाविरोधी क्रान्तिमा सहभागी भएका थापा २००३ सालमा राष्ट्रिय कांग्रेस पार्टीका संस्थापक सदस्य बने। क्रान्तिकारी गतिविधिमा सक्रिय रहेका उनी विरासत रूपमा सशस्त्र आन्दोलनको केन्द्र विराटनगरमा रहे।
थापाले २०१५ सालको पहिलो आमनिर्वाचनमा चितवनबाट निर्वाचित भएर संसदीय दलका प्रमुख सचेतक बने। उनी मन्त्री बन्न चाहन्थे तर बीपीले उनलाई संसदीय अनुशासन सम्हाल्ने जिम्मा दिएका थिए। राजासँग नजिकिँदै उनी पञ्चायत व्यवस्थामा सहभागी भए, तर प्रजातान्त्रिक विचारधारा त्यागेनन्।
२०३४ सालको दशैंपछि उनी बीपीकै छत्रछायामा फर्किए, तर पञ्चायतको राजनीतिक खेलमा उनको आधार कमजोर भयो। २०३६ सालको जनमत संग्रहमा बहुदलको पक्ष लिएर उनी पञ्चायतभित्र विवादास्पद पात्र बने। पछि उनी कांग्रेसमा फर्किए र २०४७ सालमा प्रजातन्त्र पुनर्स्थापनापछि राप्रपामा सहभागी भए, तर सत्ता र पदका खेलमा संलग्न भएनन्।
उनको मूल्याङ्कन गर्दा उनी नायक कि प्रतिनायक भन्ने कुरा विभिन्न दृष्टिकोणमा फरक हुन सक्छ। राप्रपा नेता डा. लोहनी भन्छन्, ‘उहाँ चारित्रिक शुद्धता भएको राष्ट्रवादी नेता हुनुहुन्थ्यो। गाउँमा विकास, साझा सहकारी र जनमुखी आर्थिक अवधारणा ल्याएर जनतालाई नयाँ पुँजीगत सम्पत्तिमा अंशियार बनाउने उहाँको दृष्टि थियो।’
विश्वबन्धु थापाको जीवन पञ्चायत र प्रजातन्त्रको साक्षी मात्र होइन, दुवै व्यवस्थाको सहभागी र राजनीतिक संघर्षको प्रतीक पनि बनेको छ।
